Često se o upravljanju rekama misli kao o formalizovanom procesu zabrane – za ljude iz zajednica oko reka, ovo je prva misao dan nakon proglašenja zaštite. Međutim, realnost je drugačija, ali da bi postala jasna, moramo razgraničiti šta upravljanje zaista jeste.
Proglašenje nekog zaštićenog područja samo po sebi ne garantuje da će njegove prirodne vrednosti biti dugoročno očuvane. Sprovođenje zaštite u delo podrazumeva da neko aktivno upravlja zaštićenimpodručjem, odnosno da sprovodi odgovarajuće mere zaštite. Bez toga, zaštićeno područje je samo mrtvo slovo na papiru.
Proglašenje je odluka, upravljanje je dugoročna aktivnost
Uspostavljanje nekog zaštićenog područja je zakonska odluka čiji cilj je očuvanje prirodnih vrednosti tog područja, među kojima su često i vodeni ekosistemi. Donošenje takve odluke predstavlja preduslov za očuvanje nekog područja sa svim njegovim prirodnim vrednostima — njime se utvrđuju granice područja, njegov status i osnovne mere zaštite i imenuje se upravljač, odnosno pravno lice koje će biti odgovorno za sprovođenje zaštite.
Upravljanje je sve što dolazi posle proglašenja – svakodnevni rad kojim se te mere zaista sprovode. Sve to se razrađuje planom upravljanja, osnovnim strateškim i operativnim dokumentom upravljača, a mora bitibazirano na dobroj saradnji sa svim korisnicima, a pogotovo lokalnim stanovništvom. Bez upravljača i bez plana, kao i bez saradnje sa zainteresovanim stranama, zaštićeno područje ostaje naziv na mapi.
Šta upravljanje obuhvata
Upravljanje podrazumeva mnogo više od čuvanja:
- briga o području i sprovođenje mera propisanih aktom o zaštiti i planom upravljanja planiranje i sprovođenje aktivnih mera zaštite, kojima se stanje prirodnih vrednosti popravlja, a ne samo održava
- praćenje stanja i istraživanja, i to ne samo biodiverziteta, nego i društvenih i ekonomskih aspekata koji su relevantni za upravljanje
- promocija i edukacija
- komunikacija i saradnja sa svima koji područje koriste
- razvoj sopstvenih kapaciteta, da bi upravljač svemu ovome mogao da odgovori
Poslednje dve stavke se najčešće previde, a upravo njih zajednica najviše oseti.
Ko ima pravo da bude upravljač?
Upravljač je organizacija koja zvanično vodi područje, u skladu sa zakonodavstvom svake zemlje. To može biti javna ustanova, javno preduzeće, lokalna samouprava, čak i organizacija civilnog društva ili drugisubjekt koji poseduje znanje i resurse da preuzme upravljački proces.
Od početka ustanovljavanja inicijative Zajedno za reke, The Nature Conservancy je zajedno sa svojim lokalnim partnerima doprineo zaštiti četiri reke, tj. podržao upravljanje četiri područja. Dva od tih područja suna rijekama Mrežnica i Tounjčica (značajni pejzaž i spomenik prirode) u Hrvatskoj od 2024. godine, za to područje je zadužena Javna ustanova Natura Viva.
Antonija Bišćan, direktorka Nature Vive, kaže da je proces proglašenja bio zahtevan i stručno i administrativno, ali i u razgovoru sa svima koji taj prostor koriste — trebalo je pripremiti dokumentaciju sa nadležnimministarstvom i zavodom, uskladiti različite interese i objasniti šta zaštita znači u praksi.
„Proglašenje je bilo velika prekretnica, ali svakodnevno upravljanje zahteva trajno osiguravanje ljudi, opreme i saradnje na terenu.”
U ustanovi danas radi dvanaest ljudi, od kojih je pet čuvara prirode, a dvoje od njih na određeno, kroz projekte. Nedostaju im još čuvara i terenska vozila, jer bez vozila nema izlaska na teren. Uz upozorenja iedukaciju, počeli su i da izriču prve kazne.
Kako upravljanje izgleda u praksi, najbolje pokazuje kanuing. Pre uvođenja koncesijskih odobrenja urađena je studija koja je analizirala stanje sedrenih slapova i dala smernice za korišćenje kanua, a bezbednosnemere propisane su u saradnji sa Hrvatskom gorskom službom spasavanja. Studija je pokazala da je jedan slap preopterećen, pa je postavljena rampa, tobogan za spuštanje kanua. Uvođenje naknada izazvalo je otpor dela nosilaca odobrenja, a i rampa je u početku imala protivnike. Danas je prihvataju svi, učesnicima je atraktivna, a njihove grupe ne silaze na slap čime je smanjen pritisak. Dodatno, napravljena je i studijakapaciteta nosivosti ovog područja za turističke posjetioce i aktivnosti, na osnovu čega se kroz koncesijske ugovore smanjio ukupni broj čamaca na reci.
Posao time nije završen. Slap i dalje opterećuju drugi posetioci, pa Natura Viva deli brošure i objašnjava zašto je sedra osetljiva i zašto se po njoj ne bi trebalo hodati, a u izradi je i odluka kojom će se korišćenje togprostora preciznije urediti.
Na Mrežnici se vidi obrazac koji se ponavlja svuda gde upravljanje zaista radi: delatnost se ne gasi, nego se uređuje i usklađuje sa ciljevima zaštite.
Proglašenje je potpis, a upravljanje ono što se vidi na reci
Ukoliko se upravlja ispravno, pitanje nakon proglašenja više nije šta ne smem. Pitanje je ko od danas odgovara za reku i šta planira da uradi.
Osnova za to postavlja se još pre proglašenja. Kroz izradu studije zaštite (ili sličnog dokumenta) definišu se granice područja, zone i režimi zaštite, koji se zatim potvrđuju odlukom o proglašenju. Kako se te graniceodređuju, ko o njima odlučuje i kako se u taj proces uključiti, tema je sledećeg teksta.