Kada se pomene zaštita prirode, mnogi prvo pomisle na zabrane: da više ne sme da se gradi, obrađuje zemlja ili koristi prostor na koji su navikli. Međutim, zaštita prirode u praksi mnogo je složenija od toga. Dobro osmišljene mere zaštite ne služe da zaustave život i razvoj, već da obezbede da se oni odvijaju na način koji čuva najvrednije delove prirode za buduće generacije.
Osnovne mere zaštite određuju se već aktom kojim se proglašava neko zaštićeno područje. Način na koji se te mere definišu u velikoj meri zavisi od nacionalnog zakonskog okvira. Akt o proglašenju zaštiteminimalno definiše granice zaštićenog područja, a u nekim zemljama, kao što je na primer Srbija, definiše i zone zaštite unutar područja, kao i specifične zabrane i ograničenja.
Sledeći nivo, odnosno dokument u kome se definišu mere zaštite i upravljanja, jeste Plan upravljanja. U njemu se precizira na koji način će se štititi prirodne vrednosti nekog zaštićenog područja.
Šta obuhvataju mere zaštite?
Česta zabluda je da je u zaštićenim područjima „sve zabranjeno“ i da se u njima ništa ne sme raditi. U praksi se u najvećem broju zaštićenih područja zabranjuju samo određene aktivnosti, odnosno one koje moguimati značajan negativan uticaj na prirodne vrednosti. Određene aktivnosti se ograničavaju kako bi se izbegao negativan uticaj, a neke se čak podstiču jer mogu imati pozitivan uticaj.
Takođe, iste mere zaštite najčešće ne važe na celom području. Zaštićeno područje deli se na takozvane zone zaštite, odnosno delove koji zbog svojih karakteristika imaju specifične skupove mera zaštite.
Najčešće se definišu tri vrste zona, odnosno režima zaštite:
- Zona stroge zaštite – gde su gotovo sve ljudske aktivnosti, osim naučnih istraživanja i kontrolisanog posećivanja, zabranjene.
- Zona aktivne zaštite – gde su dozvoljene određene intervencije, ali samo ako doprinose zaštiti prirodnih vrednosti.
- Zona održivog korišćenja – koja dozvoljava određene delatnosti, poput poljoprivrede ili šumarstva, pod uslovom da nemaju značajan negativan uticaj na prirodne vrednosti.
Nazivi zona, kao i specifični režimi zaštite koji u njima važe, mogu varirati od zemlje do zemlje.
Dobar primer možemo naći u Crnog Gori i njihovoj Studiji zaštite „Rijeka Mrtvica s okolinom“. Tamo je predložena podela zaštićenog područja na zone II i III stepena zaštite. U zoni II postavljanje ili izgradnja novihobjekata je zabranjeno. Nasuprot tome, u zoni III dozvoljen je razvoj naselja i prateće infrastrukture, ali samo u meri u kojoj se time ne narušavaju osnovne vrednosti zbog kojih je područje predloženo za zaštitu. To znači da zoniranje omogućava da zaštita bude prilagođena konkretnom prostoru koji se štiti: najvredniji i najosetljiviji delovi imaju stroža ograničenja, dok se u drugim, manje osetljivim delovima određeneaktivnosti mogu nastaviti ili razvijati, ali pod jasno definisanim uslovima.
„Zoniranje je jedan od najvažnijih instrumenata upravljanja zaštićenim područjem jer omogućava da se različiti djelovi prostora štite u skladu sa njihovim prirodnim vrijednostima i osjetljivošću. U slučaju Mrtvice, predloženo zoniranje omogućava očuvanje izuzetno vrijednih riječnih, kanjonskih i šumskih ekosistema, uz istovremeno uvažavanje potreba lokalnog stanovništva. Suština je da zaštita ne podrazumijeva istezabrane na cijelom području, već jasno definisana pravila koja omogućavaju očuvanje najvrednijih staništa i vrsta, ali i nastavak tradicionalnih djelatnosti i održivog korišćenja prirodnih resursa tamo gdje je to prihvatljivo“, kaže Milija Čabarkapa, direktor organizacije Eko tim, pokretača inicijative za zaštitu.
Mere zaštite ne podrazumevaju samo zabrane i ograničenja. Veoma važne su aktivne mere zaštite, gde upravljači zaštićenih područja zajedno sa drugim korisnicima sprovode određene aktivnosti u cilju očuvanjaprirodnih vrednosti. To su, na primer, obnavljanje narušenih vlažnih staništa, uklanjanje invazivnih vrsta ili izgradnja hranilišta za lešinare i krupne zveri.
Mere zaštite podrazumevaju i aktivnosti na edukaciji i promociji, jer se na taj način stiče podrška javnosti, što osigurava zaštitu područja na duže staze.
Istovremeno, zaštita ne mora da bude prepreka lokalnom razvoju. Kako ističe Čabarkapa, primer Mrtvice pokazuje da dobro osmišljena zaštita i adekvatno zoniranje mogu da pomire očuvanje izuzetnih prirodnihvrednosti sa interesima lokalne zajednice. Takav pristup ne podrazumeva oduzimanje vlasništva niti isključivanje stanovništva iz prostora, već omogućava nastavak tradicionalnih aktivnosti, uz nove mogućnosti za razvoj održivog turizma, promociju lokalnih proizvoda i stvaranje dodatnih prihoda.
Da zaključimo, zaštita prirode nije samo skup zabrana. Zoniranje usmerava aktivnosti tamo gde su prihvatljive, dok aktivne mere zaštite pomažu da se priroda očuva i obnovi. Dobra zaštita znači aktivno upravljanjeprostorom, a ne njegovo zatvaranje.